Deutsch hornjoserbsce
Tuta webstrona prezentuje nowy prototyp k digitalnej dokumentaciji a posrědkowanju serbskeje drastoweje kultury we wobłuku projekta „Drasta Digital IV“. Prěni raz zwjazuje platforma strukturowane zběranje datow, digitalne archiwowanje a interaktiwnu prezentaciju w zhromadnym web bazowacym systemje. Zakład za to je skalěrujomna struktura datoweje banki, kotraž bu wuwita, zo bychu so jednotliwe objekty kaž tež kompleksne zwiski mjez pochadom, materialom, zhotowjenjom a kulturnym kontekstom dołhodobnje spóznajomne sčinili.
Pokazuja so tři eksemplariske hawby z rozdźělnych regionow serbskeje narodneje drasty: běła cankata měca Wojerowskeje drasty (běła hawba), čerwjena Slepjanska hawba (cerwjonka halba) kaž tež na kónčk wjazana Choćebuska hawba (rogata lapa). Digitalne rekonstrukcije činja regionalne rozdźěle w formje, materialu, zhotowjenju a wašnju nošenja widźomne.
Kóždy objekt wobsahuje pozadkowe informacije k regionalnemu zarjadowanju a wašnju tworjenja, wysoko rozpušćace wobrazy 3D-konstrukcije, animěrowany widejo, digitalny třihowy muster kaž tež interaktiwny 3D-model, kotryž hodźi so direktnje w browseru wobhladować. Z tym nastanje nowa forma posrědkowanja mjez dokumentaciju, rjemjesłom a digitalnym nazhonjenjom.
Wuwiće tutoho prototypa bazuje na wjacorych lětach slědźenja a praktiskeho wupruwowanja we wobłuku digitalizacije tradicionalneje drasty. Wosebite ćežišća ležachu na wuwiću dźěłowych wotběhow k digitalnej rekonstrukciji tekstilnych materialijow, integraciji web3D-technologijow kaž tež na zwjazanju materielneje a imaterielneje wědy kołowokoło serbskich narodnych drastow.
Projekt „Drasta Digital IV“ wotmě so w lěće 2025 a wěnowaše so wosebje wuwiću interaktiwnych web3D-prezentacijow, animacijam hotowanskich procesow kaž tež prašenju, kak móhli digitalne technologije nowe přistupy ke kulturnemu herbstwu zmóžnić. W lěće 2026 projekt we wobłuku „Drasta Digital V“ dale wjedu a dołhodobnje na wobšěrnu digitalnu platformu za serbske drastowe kultury wutwarja.
Čerwjena kapička (cerwjonka halba) je wobstatk swjedźenskeje rejowanskeje drasty za holcy.
Tuta kapičkaa wobsteji z dwěmaj dźělomaj:
Dźěle pokazaneje hawby wobsteja z drobneho, počisćaneje bałmy. Tutó je přitřihany a z běłej bałmu podšity. Měry kapički wusměrja so na wulkosć hłowy, přitřih pak wostanje stajny samsny. Kapička ma dwaj nabočnej dźělej, 10-12 cm šěrokej a 18-20 cm wysokej, runje kaž srjedźny dźěl sahacy wot tyła hač nad hłowu, kotryž je 12 cm šěroki a 30 cm dołhi. W tyle so kapička přez štyri zapołožene fałdy zwuži (dwě na prawej a dwě na lěwej stronje šowow), tak zo su srjedźny dźěl při šowje 6 cm a nabočnej dźělej něhdźe 8 cm šěroke. Tak hodźi so kapička na wšelakore měry nošerki přiměrić.
Prědnja kroma kapički so z jednobarbnym płatom abo bančikom – w barbje kapički – wobšije. Delni šow pak z matzerijalom kapički abo podobnym mustrowanym płatom. Wobličo so wobrubi z 110 cm dołhej a 3-4 cm šěrokej, cankatej šlebjerdu (ropjona canki), kotraž so přez składźenje do fałdow na 72-74 cm skrótši abo z njefałdkowanej wutłej kromku (šyte canki/ kluster canki), kotraž so přednjemu šowej přišije; dale so wona přišije poł tak šěroka na delnju kromu nabočneju dźělow kapički. K delnimak róžkomaj kapički stej pod brodu přišitej 3 cm dołhej wušce (wuški), přez kotrejž sćehnjetej so bančikaj k wjazanju kapičkoweje sekle (šnorki). Zo by kapička na zadnjej hłowje lěpje sedźała, zapołoži so papjercowa desčička (kolesko).
Kapičkowa sekla (šnorka) je 60 cm dołha a 3-4 cm šěroka šlebjerda płatu (wotpowědnje wulkosći wobliča nošerki), kotraž so njewjaza ale wušiknje do sekle składźe a potom z běłym banćikom srjedźa wobwije a zasuka. Bant je z canku abo rjepoškami wobrubjeny. Při wjazanu ma so wobdźiłać, zo leži floralny muster na woběmaj bokomaj samsnje a symetriski. Bant so křižowace přepołoži a k sekle wotwjaza. Šnorki ćehnjetaj so přez wušce kapički a so pod brodu zady kapičkoweje sekle zwjazatej.
Špicowa wězona lapa (rogata lapa) jo wobstatk swětocneje źowćoweje narodneje drastwy.
Toś ta forma lapy jo se wuwiła z wjelikego rubišća, kótarež jo se 1910, pó źělach hyšći do 1920 z wjelikego kwadratiskego kusa z 1,30-1,50 m dłujkosću wězało. Źinsa wobstoj z tśich źělow a z papjery, kótaraž se wužywa za wupušćenje. Ako material wužywa se zwětšego běła abo pastelowa žyźa.
Potom jo se do tśich źělow rozrězała. Kwadratiski srjejźny źěl ma dłujkosć kanty wót 85 do 90 cm. Wjelikosć pšaworožkateju bocneju źělowu, měri se pó wězujucej formje, pótakem pla pokazanego tak pomjenjonego špicnej lapje (konk) na głowu, ako jo w Chóśebuzu z wašnjom, něźi 85 x x cm. Pśecej dwa boka srjejźnego źěla ako teke rožk nabocnych źělow stej ze šyrokimi běłymi cańkami abo tśeplami wobsajźonej. W tyle móžo se lapa z wuwězkom gromadu zwězaś. To słužy k wobtwarźenju a pśiměrjenju pasformy.
Lapa jo z floralnymi motiwami do wušywana. Toś te wušywanja namakaju se stawnje na kóńcoma rubišych źělow (wót prědka) a srjejźnemu źěloju (slědkglěd, wušywanje na kšomach rubiška).
Toś ta pokazana lapa słuša k swětocnej rejowańskej drastwje dolnoserbskego drastwowego regiona. Wóna ma se pasowaś k městnoju a drastwje. K Chóśebuskej drastwje nosy se špicna wězata lapa (rogata lapa). Pókšyśe z głowu jo słušało w stawiznach pśecej južo k dopołnej drastwje, ale zawězk, w zjawnem rumje głowu zakšyś, njewótpowědujo wěcej źinsajšnym towarišnostnym normam. Z teje zawiny jo wužywanje lapy teke w Dolnej Łužycy w minjonych sto lět pópušćiło. Pśecej cesćej se lapy, teke w stronach wokoło Chóśebuza wótpołožuju. Wóni płaśe ako wěcej njenacasne a pla někotarych młodych žeńskich ako pśeliš wobśěžne a wupominajuce. Pla nosaŕkow bźeze lapy płaśi pak pšawidło, až jo pśi nosenju swěźeńskeje drastwy elegantnej wusokeje frizury zatyka pśiměrjone.
Běła hawba, tež „běła mica“ z dźěrkowym wušiwanjom – wobstatk swjedźenskeje holčeje rejwanskeje drasty
Tuta hawba wobsteji z wjacorych dźělow
Měry hawby wotpowěduja wulkosći hłowy, tola přitřih je stajnje samsny: šita hawba so z dweju dźělow hromadźe zešije: z koleskom a nadšićom
Za tutu zdźinu cankatu hawbičku wužiwaše so drobne lanje, z dźěrkowym wušiwanjom wudebjene. Wokoło mjezwoča je wone na wotewrjenymaj bokomaj z ceńkimi cankami wušiwana. Na prědnim kóncu su nalěwo a naprawo běłe banćiki přišite, kotrež hodźa so potom pod brodu do sekle zwjazać. Runje tajke banćiki so přez křiž přez tunl zady hłowje sćahnu, tak zo hawba prawje sedźi a so dele njesunje.
Tajka drobna cankata hawba njeje so ženje direktnje na włosy nosyła. K škitej drohotnych cankow buchu włosy pokryte. Při tutej hawby so k tomu jednory spódni kapičk ze zeleneho bałmjaneho płatu zeši. (Tajka podhawka bu z praktiskich přičin ze staršeje formy wuwita, při kotrejž buchu włosy ze zelenymi bantami wobwite.)
Forma hawby je předpodata. Pak so włosy do wotpowědneje formy pletu, sukaja a tykaja abo hawba so (na př. při krótšich włosach) za idealnu formu přez za to připrawjenu papjercowu hawbičku přećehnje.
Zo by zadnja hłowa tworiła dobru proporciju k wukładowacej drasće z dalokimi suknjemi Wojerowskeje narodneje drasty, so dla toho na tajke hawby pask z hawbami přityknje. Tutón pask je 10 cm šěroki a 1 m dołhi. Wobsteji ze samsnych materialijow, potajkim z tylowym ab dźěrkowym wušiwanjom. Kromy paska hawbow so z ćeńkimi cankami abo rjepuškami wobsadźejo wudebja. Skrućeny pask so do sekle (kokulki) wjaza a na hawby přičini. Kóncy so tohorunja z jehličkami přityknu.
Šwalča narodneje drasty a hotowarniča Anna Böhme powědaše:
“Běła cankata měca (bela hawba) bě hišće wokoło 1900 tradicionalny dźěl drasty knježnow drastoweho regiona wokoło Wojerec. Młode holcy dóstachu swójsku cankatu běłu hawbu zwjetša ke konfirmaciji, kotraž markěrowaše zastup do staroby dorosćenych. K tutej składnosći nošeše so běła hawba z dołhimi zelenymi hłójčkowymi banćikami k čornej konfirmaciskej drasće. Młode holcy běchu jara horde na to, směć jón dale hač do swojeho kwasa nosyć. Běła hawba bě tak požadana, zo chcychu ju młódši rady wot swojich staršich sotrow wupožčić. Tak drje nasta tradicija, zo smědźachu tež mjeńše holcy tute běłe hawby k lětnemu šulskemu swjedźenjej nosyć. Wot 1950tych lět ju wosebje tež na wustupach tehdy załoženych dźěćacych rejwanskich skupin widźiš.
W stawiznach narodneje drasty a mody běše z wašnjom něšto na hłowje nosyć a tak je hawba přeco hižo dźěl dospołneje narodneje drasty. Zawjazanosć, w zjawnym rumje hłowu zakryć, njewotpowěduje pak hižo dźensnišim towaršnostnym normam. Z teje přičiny je so wužiwanje hawby we Wojerowskej drastowej kónčinje krok po kroku wot 1920tych lět popušćiło. Mjeztym zo někotre starše žony tež wšědny dźeń zwučeny hłowu zakrychu a tak nosenje hawby wobchowachu, započa młodźina, předewšěm rejwansku drastu (na př. k camprowanskej reji, při nałožku mejemjetanja) bjez hawby nosyć.
Hłowa ma, hdyž tež bjez dospołneho zakryća włosow, wažnu rólu w estetice a proporcijach narodneje drasty. Tohodla pyta so mjeztym za wudospołnjenjemi, na přikład zo so plećene a wysoko stykane frizury z běłymi kćenjemi, běłymi židźanymi abo cankatymi włosami wuhotuja.
Thumbnail
Thumbnail
Thumbnail